Ο Ναός της Αγίας Παρασκευής είναι ορθόδοξη εκκλησία που βρίσκεται στη Χαλκίδα, αφιερωμένη στην Αγία Παρασκευή. Είναι μία από τις ελάχιστες σωζόμενες ενοριακές εκκλησίες που κατασκευάστηκαν από τη λατινική εκκλησία κατά τη διάρκεια της Φραγκοκρατίας. Θεωρείται ότι στη θέση του ναού υπήρχε βασιλική του 5ου με 6ου αιώνα μ.Χ., η οποία μετά την κατάκτηση της Εύβοιας από τους Φράγκους ανακατασκευάστηκε σε γοτθικό ρυθμό. Επιπλέον τροποποιήσεις έλαβαν χώρα μετά το 1853, όταν η πρόσοψη καταστράφηκε από σεισμό.
Ιστορία
Στη θέση όπου βρίσκεται ο σημερινός ναός είχε κτιστεί κατά την παλαιοχριστιανική εποχή βασιλική, μάλλον του 5ου με 6ου αιώνα, από την οποία σώζονται τμήματα των κιόνων και κιονόκρανα με φυτικά μοτίβα (άκανθους). Πιθανόν να έγινε μερική ανακατασκευή του ναού τον 11ο αιώνα, καθώς έχει εντοπιστεί τμήμα υπέρθυρου το οποίο έχει χρονολογηθεί στον 11ο αιώνα. Πιθανόν αυτός ο ναός υπέστη καταστροφές κατά την κατάκτηση της Εύβοιας από τους Φράγκους, οι οποίοι όμως χρησιμοποίησαν το σχέδιο του παλιού ναού ως βάση για την κατασκευή του νέου, ενώ επαναχρησιμοποίησαν τους κίονες του παλιού ναού.
Λατινοκρατία
Όπως συνέβη και σε άλλες ορθόδοξες περιοχές που κατέκτησαν οι Λατίνοι, μετονόμασαν τους ναούς, με τον ναό της Αγίας Παρασκευής να ταυτίζεται με τον ναό της Παρθένου. Ο ναός της Παρθένου Μαρίας ήταν ένας από τους σημαντικότερους της πόλης και έχει προταθεί ότι ήταν ο καθεδρικός ναός του Νεγροπόντε, όπως ονομαζόταν η Χαλκίδα κατά τη λατινική κυριαρχία.
Σε έγγραφα του 13ου αιώνα αναφέρεται επίσης ότι στο Νεγροπόντε υπήρχε ο μοναστικός ναός της Παναγίας των Σταυροφόρων. Η παρουσία μοναστικών ταγμάτων μνημονεύεται στην πόλη και πιθανόν τότε ο ναός πέρασε στην κατοχή των Δομινικανών, οι οποίοι προχώρησαν σε διαμόρφωση τόσο της εκκλησίας όσο και του γύρω χώρου.
Οθωμανικοί και νεότεροι χρόνοι
Μετά την κατάκτηση της Εύβοιας από τους Οθωμανούς το 1470, ο ναός μετατράπηκε σε τέμενος αφιερωμένο στον Μωάμεθ τον Πορθητή. Οι Οθωμανοί κατέστρεψαν και ασβέστωσαν τις αγιογραφίες, σφράγισαν ή έκτισαν πλευρικές εισόδους του ναού και άνοιξαν επιπλέον παράθυρα.
Προς το τέλος της οθωμανικής εποχής, έπαψε να λειτουργεί ως τζαμί και χρησιμοποιήθηκε ως αποθήκη και στρατώνας.
Το 1833, μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας, ο ναός αποδόθηκε ξανά στη χριστιανική λατρεία και αφιερώθηκε στην Αγία Παρασκευή. Ο ναός υπέστη καταστροφές από σεισμό το 1853, με αποτέλεσμα η πρόσοψή του να ανακατασκευαστεί. Η νέα πρόσοψη έχασε τη γοτθική της μορφή, ενώ έγιναν εργασίες ενίσχυσης και αλλαγές στο εσωτερικό του ναού.
Ο ναός υπέστη νέες καταστροφές από σεισμό το 1894, ο οποίος προκάλεσε ζημιές στο κωδωνοστάσιο και στην οροφή του ιερού. Μετά από εργασίες αποκατάστασης, ο ναός επαναλειτούργησε και αργότερα πραγματοποιήθηκαν νέες επεμβάσεις στο κωδωνοστάσιο.
Περιγραφή
Ο ναός έχει τη μορφή τρίκλιτης βασιλικής με μήκος περίπου 37,5 μέτρα, πλάτος 20,5 μέτρα και ύψος 18 μέτρα. Πριν από την ανακατασκευή της πρόσοψης το 1853, ο ναός ήταν μεγαλύτερος σε μήκος.
Η σημερινή πρόσοψη φέρει τρεις τοξωτές πόρτες και τρία ορθογώνια παράθυρα, ενώ στην κορυφή υπάρχει αέτωμα με μικρό τοξωτό παράθυρο. Οι δύο κίονες στην πρόσοψη φέρουν βυζαντινά κιονόκρανα.
Στο εσωτερικό του ναού, τα κλίτη χωρίζονται με δύο κιονοστοιχίες. Τα τόξα είναι κυρίως οξυκόρυφα, χαρακτηριστικό που παραπέμπει στη γοτθική αρχιτεκτονική επίδραση της περιόδου της Φραγκοκρατίας.
Στο ανατολικό άκρο βρίσκεται το άγιο βήμα, με το πρεσβυτέριο και τα παρεκκλήσια. Στο βόρειο παρεκκλήσι βρίσκεται το ταφικό μνημείο του Πέτρου Λιπαμάνου, ο οποίος πέθανε το 1398.
Ο ανατολικός τοίχος του ναού φέρει τρία παράθυρα και νεογοτθικό δίλοβο παράθυρο, ενώ στη βορειοανατολική πλευρά υψώνεται το τετράπλευρο κωδωνοστάσιο.
